Tọa lạc trong khuôn viên Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du, chùa Trường Ninh không chỉ là một thiết chế tôn giáo mà còn là nơi kết tinh ký ức văn hóa của cộng đồng cư dân Tiên Điền.

Các đại biểu gồm lãnh đạo Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch, đại diện chính quyền địa phương, Ban Quản lý Di tích Nguyễn Du và Ban Trị sự Phật giáo Hà Tĩnh về dự lễ cầu quốc thái dân an.

Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại, ngôi chùa đã trở thành không gian linh thiêng gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của nhân dân địa phương, đồng thời phản ánh truyền thống trọng đạo lý, đề cao nghĩa tình của vùng đất địa linh nhân kiệt.

Toàn cảnh gian thờ chùa Trường Ninh với bài trí trang nghiêm.

              Theo Nghi Xuân Địa chí của Đông Hồ Lê Văn Diễn, chùa Trường Ninh khởi nguồn từ một truyền thuyết dân gian: thuở trước, các em chăn trâu trong làng đắp mô đất, thắp hương cầu khấn và được ứng nghiệm. Từ niềm tin ban đầu ấy, dân làng lập chùa thờ tự, dần hình thành một trung tâm sinh hoạt tâm linh mang tính cộng đồng.

Du khách dâng hương, làm lễ cầu thọ, cầu an tại bia đá chùa Trường Ninh

Khoảng niên hiệu Hoàng Định (1601–1609) đời Lê Kính Tông, Đoan Quận công – người làng Tiên Điền – đã đứng ra tu sửa chùa và dựng bia ghi lại sự việc. Về sau, khi chùa gặp hỏa hoạn, Nghi Đình hầu Nguyễn Đề tiếp tục trùng tu. Những tư liệu còn lại cho thấy vai trò của các bậc đỗ đạt, giữ vị thế trong triều đình nhưng luôn hướng về quê hương, góp phần xây dựng và củng cố các thiết chế văn hóa làng xã.

Một nét đặc sắc trong sinh hoạt tín ngưỡng tại chùa Trường Ninh là tục cầu yên tuổi 52, được ghi chép trong Nghi Xuân Địa chí. Sách chép rằng có năm cụ trong làng cùng bước sang tuổi 52, làm lễ cầu yên tại chùa và đều được bình an; năm sau làm lễ tạ. Từ sự kiện ấy, tục cầu yên đầu năm dành cho những người bước sang tuổi 52 dần được hình thành và duy trì như một thực hành tín ngưỡng mang tính cộng đồng, thể hiện niềm tin vào sự che chở của thần Phật và khát vọng trường thọ, an lành.

Trên nền tảng nghi lễ cầu yên, lễ mừng thọ đầu xuân từng bước định hình, kết hợp yếu tố tâm linh với sinh hoạt văn hóa làng xã. Từ ngày 12 đến rằm tháng Giêng hằng năm, mỗi thôn được phân một ngày lễ chùa. Sau khi hoàn tất nghi lễ, toàn xã họp mặt tại đình Tiên, uống rượu, ngâm thơ, mừng thọ chung vui. Đây không chỉ là nghi thức tín ngưỡng mà còn là sinh hoạt văn hóa cộng đồng giàu tính nhân văn, thể hiện tinh thần cố kết bền chặt của làng xã truyền thống.

Sự kiện năm Quý Tỵ (1773), đời Cảnh Hưng, khi Toản Quận công Nguyễn Khản – anh ruột Nguyễn Du – bước sang tuổi 52 và vẫn thuận theo lệ làng, cho thấy sức sống bền bỉ của phong tục địa phương. Trong một dịp mừng thọ đầu xuân, Nguyễn Tử Kính (Nguyễn Hành) đã làm thơ mừng thọ ông Chánh xã Lê Thai với những câu:

Tự nhiên tục lệ lâu đời

Nét riêng, riêng một bầu trời Trường Ninh.

Những vần thơ không chỉ ghi nhận một nghi lễ cụ thể mà còn khẳng định bản sắc văn hóa riêng có của cộng đồng Tiên Điền.

Bia đá chùa Trường Ninh tồn tại hơn 400 năm hiện vẫn còn lưu giữ, là di vật quý minh chứng cho lịch sử lâu dài của ngôi chùa cổ và các phong tục liên quan. Nội dung văn bia phản ánh sự gắn kết cộng đồng, đồng thời cho thấy mối liên hệ giữa tầng lớp trí thức, quan lại như Nguyễn Khản, Nguyễn Đề, Nguyễn Hành, Đông Hồ Lê Văn Diễn… với đời sống văn hóa làng xã. Trong nhận thức dân gian hiện nay, tấm bia đá còn được quan niệm như một “bia giải hạn”. Vì vậy, vào các năm hạn tuổi như 49, 53, nhiều người tìm đến dâng lễ cầu an, giải hạn, không ít người dân khác cũng đến thắp hương, gửi gắm ước nguyện về sức khỏe, bình an và may mắn.

Trải qua những biến thiên của lịch sử, chùa Trường Ninh đã nhiều lần được trùng tu, phục dựng; song các giá trị văn hóa tinh thần mà ngôi chùa lưu giữ vẫn được trân trọng bảo tồn. Năm 2025, trên cơ sở giá trị lịch sử – văn hóa của chùa và tục lệ cầu yên truyền thống, với sự phối hợp của chính quyền địa phương, Giáo hội Phật giáo tỉnh Hà Tĩnh và Ban Quản lý Di tích Nguyễn Du, Lễ hội cầu quốc thái dân an được tổ chức và định hướng duy trì hằng năm vào ngày 12 tháng Giêng.

Toàn cảnh không gian bài trí cho Lễ cầu quốc thái dân an

Lễ hội được tổ chức nhằm cầu cho đất nước phát triển thịnh vượng, mưa thuận gió hòa, nhân dân an cư lạc nghiệp; đồng thời tiếp nối truyền thống cầu yên đầu xuân của cộng đồng Tiên Điền, góp phần củng cố đời sống tinh thần và tăng cường sự gắn kết xã hội trong không gian di sản Nguyễn Du.

Các đồng chí lãnh đạo Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch; Ban Quản lý Di tích Nguyễn Du; chính quyền địa phương và Ban Trị sự Phật giáo Hà Tĩnh dâng hương tại buổi lễ

Việc tổ chức lễ hội không chỉ góp phần bảo tồn, phát huy di sản văn hóa địa phương mà còn đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh chính đáng của nhân dân. Trong dòng chảy tiếp nối giữa truyền thống và hiện tại, lễ hội đầu xuân dần trở thành điểm hẹn văn hóa của cộng đồng, nơi mạch nguồn tinh thần Tiên Điền được gìn giữ và lan tỏa qua các thế hệ.

Từ không gian tâm linh chùa Trường Ninh, những giá trị tốt đẹp của quê hương Tiên Điền vẫn bền bỉ bồi đắp cốt cách con người, góp phần làm rõ hơn diện mạo văn hóa của vùng đất gắn liền với tên tuổi Đại thi hào Nguyễn Du.

Trần Vinh – Lê Vân