Nguyễn Du

Loading...

Thơ chữ Hán - cõi tinh thần sâu thẳm của Nguyễn Du

 Nhìn vào toàn bộ di sản Nguyễn Du, dễ nhận thấy thơ chữ Hán là nơi lưu giữ trung thực nhất đời sống nội tâm của ông.

Nếu Truyện Kiều cho thấy Nguyễn Du như một nghệ sĩ bậc thầy về tự sự, thì thơ chữ Hán lại là nơi ông nói trực tiếp với thời cuộc, với lịch sử và với chính mình. Các tập thơ chữ Hán đã khắc họa những trải nghiệm, suy tư và cảm thức thế sự của Đại thi hào. Có thể nói, thơ chữ Hán chính là cõi tinh thần sâu thẳm nhất của Nguyễn Du: nơi tâm trạng cá nhân hòa vào thời cuộc, nơi tiếng nói nhân văn gặp gỡ với tầm triết lý.

bqbht_br_6.jpg

Học sinh Trường THPT Nguyễn Du hóa thân thành nho sĩ xưa trước không gian điện thờ Đại thi hào ở Di tích Nguyễn Du.

Khi tìm hiểu về thơ chữ Hán của Nguyễn Du, nhiều người vẫn lấy những phân tích, đánh giá của học giả Mai Quốc Liên (1941-2024) làm kim chỉ nam. Ông từng cho rằng: “Thơ chữ Hán Nguyễn Du là những áng văn chương nghệ thuật trác tuyệt, ẩn chứa một tiềm năng vô tận về ý nghĩa. Nó mới lạ và độc đáo trong một nghìn năm thơ chữ Hán của ông cha ta đã đành, mà cũng độc đáo so với thơ chữ Hán của Trung Quốc nữa”.

Sinh phải thời loạn lạc, lớn gặp buổi gian nan, phải trải qua 10 năm gió bụi với những đoạn trường của chính mình, trong hoàn cảnh đó, Nguyễn Du cũng chứng kiến biết bao nhiêu phận đời đau thương. Bởi vậy mà cho đến khi ra làm quan với triều Nguyễn, ông đã dành tất cả tình yêu, sự quan tâm cho những con người đáng thương trong xã hội. Thế nên, nhiều bài thơ chữ Hán của Nguyễn Du đã ghi lại đầy đủ những dằn vặt tinh thần của ông trong giai đoạn lưu lạc và bất lực trước biến động thời thế cũng như đằm sâu lòng thương cảm, dạt dào yêu thương.

bqbht_br_321.jpg

Thơ chữ Hán được trưng bày tại Di tích Nguyễn Du

Ở “Thanh Hiên thi tập”, ông ý thức sâu sắc về thân phận ẩn lánh, không gặp được tri âm, không thực hiện được chí hướng. Bài “Tự thán” tiêu biểu cho tâm thế ấy: “Đoạn bồng nhất phiến tây phong cấp/ Tất cánh phiêu linh hà xứ quy” (Gió tây thổi ngọn bồng lìa gốc/ Không biết về đâu phiêu dạt đây). Nỗi cô độc mà Nguyễn Du diễn đạt không chỉ mang dáng dấp bi cảm cá nhân, mà còn phản ánh bi kịch của tầng lớp trí thức cuối thế kỷ XVIII: rơi vào khoảng trống lịch sử khi trật tự cũ suy sụp mà trật tự mới chưa thành hình. Chính trong hoàn cảnh ấy, thơ chữ Hán trở thành phương tiện để ông đối thoại với chính mình và với vận nước.

Ở “Nam trung tạp ngâm” - tập thơ được sáng tác trong giai đoạn ông được thăng hàm Đông các điện học ở Huế cho đến hết thời kỳ làm Cai bạ dinh Quảng Bình - tâm thế hoài nghi và ưu tư về thời cuộc vẫn là nội dung cốt lõi nhưng được biểu thị qua cái nhìn giàu chiêm nghiệm hơn. Ở đây, Nguyễn Du đã vượt xa tâm thế than thở, đi đến mức độ khái quát về quy luật vận động của lịch sử. Tâm hồn ông dường như luôn bị lay động bởi những biến thiên vô định của thời cuộc và chính điều này làm nên chiều sâu triết lý cho thơ chữ Hán của ông.

bqbht_br_1111.jpg

Thời gian qua, BQL Di tích Nguyễn Du thực hiện dịch và xuất bản nhiều tác phẩm bằng chữ Hán của Nguyễn Du và danh nhân dòng họ Nguyễn Tiên Điền.

Tuy nhiên, sâu thẳm nhất trong cõi tinh thần Nguyễn Du phải kể đến “Bắc hành tạp lục” - tập thơ được sáng tác trong chuyến đi sứ Trung Hoa (1813-1814). Tập thơ cho thấy một tầm văn hóa rộng mở và khả năng tri nhận nhân loại theo chiều sâu đồng cảm hiếm có. Nguyễn Du không chỉ nhìn cảnh vật mà còn nhìn thấy lịch sử, nhìn thấy số phận con người, nhìn thấy sự thăng trầm của các triều đại và những đổi thay của thời cuộc.

Trong bài “Lỗi Dương Đỗ Thiếu Lăng mộ” kỳ 2, ông viết: “Cộng tiễn thi danh sư bách thế/ Độc bi dị vực ký cô phần/ Biên chu giang thượng đa thu tứ/ Trướng vọng Lỗi Dương nhật mộ vân” (Ai cũng khen thơ thầy muôn thuở/ Riêng ta thương phần mộ đìu hiu/ Thuyền sông thu nhớ thêm nhiều/ Buồn trông theo đám mây chiều Lỗi Dương). Đây không chỉ là lời thương cảm dành cho thi nhân Trung Hoa, mà còn là sự đồng cảm sâu xa với bi kịch của những kẻ tài hoa nhưng bị lịch sử vùi dập. Nguyễn Du nhìn thấy chính mình trong gương mặt của người xưa và cũng nhìn thấy bóng dáng của những trí thức bị cuốn vào vòng xoáy thời đại.

Điều đáng chú ý nữa là Nguyễn Du không chỉ dừng lại ở việc tri ân các bậc hiền triết hay thi nhân, mà còn mở rộng cái nhìn đến những thân phận nhỏ bé nhất của xã hội. Những bài như “Sở kiến hành”, “Long thành cầm giả ca”… cho thấy sự nhạy cảm nhân văn vượt khỏi khuôn khổ thơ trung đại. Ở “Sở kiến hành”, ông viết: “Bất tri quan đạo thượng/ Hữu thử cùng nhi nương/ Thùy nhân tả thử đồ/ Trì dĩ phụng quân vương” (Không biết trên đường cái/ Có mẹ con đói khổ nhà này/ Ai người vẽ bức tranh đó/ Đem dâng lên nhà vua). Những câu thơ này cho thấy Nguyễn Du dành sự chú ý đặc biệt tới đời sống dân sinh - điều mà phần lớn thơ chữ Hán Việt Nam trước ông hiếm khi chạm tới.

bqbht_br_314.jpg

Các bản Kiều và tác phẩm của Nguyễn Du bằng Hán - Nôm trưng bày tại Di tích Nguyễn Du.

Có lẽ cũng vì thế mà thiên hướng vịnh cảnh trong “Bắc hành tạp lục” không giống đặc điểm của dòng thơ đi sứ. Ở nhiều bài, thiên nhiên hiện lên không phải để tả cảnh mà để biểu đạt tâm trạng. Cảnh vật ở đây trở thành cấu phần của cảm xúc - một đặc điểm thi pháp góp phần làm nên bản sắc thơ chữ Hán Nguyễn Du.

Hầu hết các bài thơ vịnh cảnh trong “Bắc hành tạp lục” đều kết thúc bằng những nỗi buồn. Buồn cho thân phận nhọc nhằn (Chiếc thân vất vả không biết đến xuân; Đầu bạc còn phải đi giữa gió thu ngàn dặm; Người đi dưới ánh nắng gay gắt; Qua sông Hoàng Hà giữa một ngày gió tuyết…); buồn cho kiếp “dị hương nhân” cô đơn, lạc lõng (Xa nước mấy tuần, lòng như chết; Cùng chỉ hoa mai báo tin xuân/ Nhưng xuân có bao giờ đến với người ở nơi đất khách)…

Có thể khẳng định: thơ chữ Hán là cửa sổ quan trọng nhất mở vào nội tâm Nguyễn Du. Đây là nơi ông suy ngẫm về thân phận, thế sự, lịch sử và con người; nơi tính triết lý, tính hiện thực và tinh thần nhân đạo được thể hiện đầy đủ nhất. Truyện Kiều đưa Nguyễn Du trở thành đại thi hào dân tộc, nhưng chính thơ chữ Hán mới làm hiện rõ cõi sâu tinh thần, cho thấy tầm vóc tư tưởng của một nhân cách lớn.

Theo Phong Linh/baohatinh.vn

 

recommended by

 

 

 

 

 

 

 

 

Đọc thêm

Về nơi rau “xước tí da” thơm ba quãng đồng

 Về nơi rau “xước tí da” thơm ba quãng đồng

Ở tổ dân phố La Xá (phường Hà Huy Tập, tỉnh Hà Tĩnh) người dân nơi đây đã vun trồng nên một vùng rau gia vị an toàn, bền bỉ, mang lại sinh kế ổn định và niềm tin vào cách làm nông nghiệp sạch.
Cửa biển - những dấu ấn văn hóa Hà Tĩnh

Cửa biển - những dấu ấn văn hóa Hà Tĩnh

Có những nơi trên bản đồ không chỉ được xác định bằng tọa độ địa lý, mà còn được nhận diện bằng ký ức và tâm thức. Cửa biển, với người Hà Tĩnh, là một không gian như thế.
Nâng tầm di sản văn hóa Hà Tĩnh

Nâng tầm di sản văn hóa Hà Tĩnh

Năm 2025 ghi dấu ấn về những nỗ lực bền bỉ của ngành VH-TT&DL trong bảo tồn, phát huy di sản. Từ những lễ kỷ niệm lớn, công trình tu bổ di tích quy mô đến việc gìn giữ di sản phi vật thể, mạch nguồn văn hóa Hà Tĩnh tiếp tục được nối dài, trở thành sức mạnh nội sinh cho phát triển.
"Mang tri thức trở về đóng góp cho quê hương"

 "Mang tri thức trở về đóng góp cho quê hương"

Từ môi trường khoa học quốc tế, Tiến sĩ Nguyễn Duy Duy đang miệt mài góp phần kết nối Việt Nam và Australia bằng tri thức, như một cách để những giá trị ấy “trở về” với quê hương Hà Tĩnh.
Kẹo cu đơ Hà Tĩnh - Đi mô cũng nhớ về

 Kẹo cu đơ Hà Tĩnh - Đi mô cũng nhớ về

Kẹo cu đơ Hà Tĩnh – món quà dân dã với vị ngọt mật mía, lạc bùi, gừng cay – không chỉ là đặc sản OCOP mà còn là ký ức, nỗi nhớ theo người xa quê khắp muôn phương.
Hương trầu - hồn quê

 Hương trầu - hồn quê

Giữa nhịp sống hiện đại, ở Hà Tĩnh vẫn còn những nếp sống, phong tục lặng lẽ neo lại trong đời sống người dân. Phong tục ăn trầu không chỉ là thói quen mà còn gửi gắm lời chào, mở đầu câu chuyện, thể hiện đạo nghĩa trong những dịp lễ trọng.
Thành Sen - tầm vóc mới của trái tim đô thị Hà Tĩnh

 Thành Sen - tầm vóc mới của trái tim đô thị Hà Tĩnh

Từ vùng đất giàu trầm tích lịch sử, phường Thành Sen đang chuyển mình mạnh mẽ với những công trình khang trang, hiện đại, có tính biểu tượng cao, góp phần khẳng định vị thế đô thị trung tâm Hà Tĩnh.
Về Phúc Trạch, "chạm" vào nghề hương trầm truyền thống

 Về Phúc Trạch, "chạm" vào nghề hương trầm truyền thống

Phúc Trạch (Hà Tĩnh)- làng nghề gắn liền với những cây dó trầm, cũng là nơi làm nên những nén hương trầm truyền thống. Những ngày cuối năm, làng quê này lại rộn ràng hơn khi nghề làm hương trầm bước vào mùa tất bật nhất.
Có một Hà Tĩnh quen mà lạ

Có một Hà Tĩnh quen mà lạ

Xuyên suốt hành trình ghé thăm, “chạm” vào từng điểm đến, Hà Tĩnh trong tôi hiện lên không ồn ào, không hào nhoáng mà sâu lắng, mộc mạc và giàu bản sắc. Đó là miền quê để đến chậm, cảm lâu và khi rời đi vẫn còn muốn trở lại.
Noel an lành lan tỏa khắp Hà Tĩnh

 Noel an lành lan tỏa khắp Hà Tĩnh

Khi sương lạnh phủ lên màn đêm những ngày cuối năm, các giáo xứ trên địa bàn Hà Tĩnh lại rực rỡ ánh đèn, trang hoàng lộng lẫy, mang đến một mùa Giáng sinh ấm áp, an lành và tràn đầy niềm vui.
Độc đáo guồng xe nước ở xã Vũ Quang

 Độc đáo guồng xe nước ở xã Vũ Quang

Giữa đời sống hiện đại, những guồng xe nước ở xã Vũ Quang (Hà Tĩnh) như giữ lại kí ức của làng quê và thể hiện sự sáng tạo của người dân trong lao động, sản xuất.
Điểm nhấn kiến trúc giữa lòng Thành Sen

 Điểm nhấn kiến trúc giữa lòng Thành Sen

Cụm biểu tượng với hình tượng hoa đăng không chỉ tạo dấu ấn kiến trúc mà còn thể hiện sức sống, khát vọng phát triển và bản sắc của Thành Sen (Hà Tĩnh) trong giai đoạn mới.
Bình yên Thạch Lạc

 Bình yên Thạch Lạc

Xã Thạch Lạc (tỉnh Hà Tĩnh) không chỉ là miền đất có nhiều lợi thế để phát triển nông nghiệp gắn với du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm mà còn là miền quê giàu bản sắc văn hóa và di sản. Đến với mảnh đất này, ai cũng dễ dàng cảm nhận được sự trù phú, tươi mới của vùng quê đang chuyển mình từng ngày.
Rộn ràng check-in hang đá Bê-lem mùa Noel

 Rộn ràng check-in hang đá Bê-lem mùa Noel

Thời điểm này, hang đá Bê-lem mừng đón Giáng sinh tại nhiều nhà thờ ở Hà Tĩnh đã rực sáng, thu hút đông đảo người dân và du khách đến tham quan, check-in.
 Chữ “tâm” sáng mãi muôn đời...

Chữ “tâm” sáng mãi muôn đời...

Lễ kỷ niệm 260 năm Ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du đã khép lại nhưng dư âm về nhân cách, tài năng của danh nhân văn hóa thế giới sẽ còn lắng đọng mãi trong lòng người dân Hà Tĩnh cũng như du khách muôn phương. Trong đó, chữ “tâm” như ngọn hải đăng để hậu thế soi chiếu, làm hành trang cho sự phát triển của quê hương, đất nước.
Nhật ký phố phường Hà Tĩnh

 Nhật ký phố phường Hà Tĩnh

Giữa phố thị đang từng ngày đổi thay, vẫn có những nhịp sống lặng lẽ làm nên linh hồn của phố phường Hà Tĩnh, đủ để ai đi qua cũng nhớ, người ở lại thêm thương.
 
 
 
 

 
Audio Guide
Tham quan ảo 3D
Nghiên cứu - Thảo luận

Tìm hiểu Kim Vân Kiều tân truyện ở Thư viện Vương quốc Anh

Trước đây 20 năm, Kim Vân Kiều tân truyện (còn gọi là Kim Vân Kiều hội bản) đã được giáo sư Nguyễn Văn Hoàn(1) và giáo sư Trần Nghĩa(2) giới thiệu sơ qua hoặc kỹ hơn chút ít. Bản này được đánh giá là “bản Kiều quý”, “chưa có ở nước ta”, tuy nhiên chưa ai đi sâu tìm hiểu. Điều đặc biệt ở bản này là có 146 trang thì trang nào cũng có một tranh minh họa chiếm nửa dưới trang, nửa trên dành in lời Tiểu dẫn (trang 2), một đoạn Truyện Kiều, chú thích bằng chữ Hán và lời tóm tắt bằng chữ Nôm nội dung đoạn Truyện Kiều đó. Sách không ghi tên tác giả cùng năm, nơi ra đời, chỉ thấy “trang bìa trong của sách có ghi mấy chữ tiếng Ý, viết bằng bút sắt ‘Anno 1894’; trang cuối sách ghi dòng chữ tiếng Pháp, cũng viết bằng bút sắt: ‘Paul Pelliot, acheté 432 Fr, Porte Sully, Juin 1929, No 518’. Nếu những ghi chép trên đây là chính xác thì các bản vẽ được hoàn thành vào năm 1894; đến năm 1929, Paul Pelliot, một học giả người Pháp mua được và cuối cùng, sách được nhập vào kho Thư viện Vương quốc Anh”(3). Có điều, tranh minh họa thì tôi cảm thấy có phần ngờ do người Trung Quốc vẽ.

Xem tiếp
Di sản văn hóa

Thư viện phim tư liệu

Bộ đếm lượt truy cập

di tich Nguyen Du

Liên kết Website

Bản quyền © 2015 Nguyễn Du - Danh nhân văn hóa thế giới - Ban quản lý khu di tích Nguyễn Du.
Địa chỉ: Xã Tiên Điền - huyện Nghi Xuân - Tỉnh Hà Tĩnh.
ĐT: 02393 826 599        Đăng ký tham quan: 02393 825 133
Email: ditichnguyendu@gmail.com
Chịu trách nhiệm nội dung: Ban quản lý khu di tích Nguyễn Du
Nêu rõ nguồn nguyendu.org.vn khi đăng bài từ website này.