Nguyễn Du
Giải mã bí ẩn bích họa nghìn năm ở đầm Vân Long
Bên cạnh những giá trị nổi bật về cảnh quan, địa mạo của khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long (thường gọi là đầm Vân Long), giới khoa học phát hiện một số hang động và mái đá ở đây có dấu tích hoạt động của cư dân cổ qua những bức bích họa bí ẩn với niên đại nghìn năm tuổi.
Ông Trần Xuân Quang, Giám đốc HTX Dịch vụ du lịch sinh thái Vân Long, người gắn bó gần ba thập kỷ với công tác bảo tồn, phát triển du lịch ở Vân Long cho biết, “khu vực bức họa cổ được tìm thấy tại mái đá Cửa Chùa (thuộc xã Gia Vân, Ninh Bình) từ năm 2010”.
Bí ẩn bức họa nghìn năm
Qua những kết quả khảo sát năm 2010-2012, giới nghiên cứu cho rằng, một số bức vẽ trên có thể là loại hình “nhai bích họa”. Nội dung nhiều bức vẽ có chủ đề tả thực với sự đan xen của những hình tượng người trong tư thế khác nhau.
Có bức vẽ người như đang ngồi trên ghế, có người khuôn mặt dữ tợn với thân hình cao lớn đang giẫm lên hai người khác, cũng có bức vẽ những người cầm tay với tư thế đang xô đẩy nhau. Giới nghiên cứu đã đọc dịch được hai chữ “bất bình” trên vách mái đá. Điều này dường như là thông điệp của người xưa muốn truyền tải ý nghĩa “hình phạt gây bất bình cho xã hội” hoặc “bất bình với xã hội”. Theo nhận định bước đầu, bức bích họa này có thể liên quan tới giai đoạn nhà Tiền Lê cách đây hơn 1.000 năm.
Theo TS Phạm Thanh Sơn (Viện Khảo cổ học), năm 2023, Viện Khảo cổ học hợp tác với một số chuyên gia đến từ Đại học Melbourne và Đại học Quốc gia Australia cùng chuyên gia bích họa thuộc Trung tâm Khảo cổ học và Mỹ thuật Đông Nam Á thực hiện khảo sát, nghiên cứu tại mái đá Cửa Chùa.
Tại đây, giới chuyên gia đã phát hiện nhiều hình vẽ mới với số lượng bức vẽ lớn hơn gấp nhiều lần so với các kết quả nghiên cứu trước đó. Phạm vi vách đá chứa các bức vẽ được xác định gần như phân bố song song với chiều rộng của mái đá, dài trên 20m và phân bố ở các độ cao khác nhau so với bề mặt của mái đá. Nội dung và chủ đề các bức vẽ về cơ bản là tả thực, con người luôn là trung tâm của các vị trí có bức vẽ trên vách đá.
Tuy nhiên, nếu quan sát bằng mắt thường các bức bích họa thì sẽ thấy rất mờ, các bức ở trên cao rất khó nhận diện vì qua thời gian nghìn năm đã bị bao phủ bởi lớp phong hóa bề mặt đá vôi. Chính vì vậy các chuyên gia đã chụp hàng nghìn bức ảnh bằng thiết bị tiên tiến, sau đó xử lý bằng phần mềm đồ họa hoặc phần mềm xử lý bích họa chuyên nghiệp để đảm bảo bóc tách được các chi tiết nhằm phục vụ cho quá trình nghiên cứu hình ảnh.
Kết quả phân tích bước đầu về kết cấu và kỹ thuật tạo hình cho thấy, nội dung của các bức vẽ thể hiện nhiều cầu chuyện khác nhau. Có người được vẽ ở tư thế ngồi cao, đội mũ, có người lại ở tư thế cầm đinh ba và kiếm, người thì cầm chùy kết hợp kiếm…
Có hình vẽ thể hiện nhóm người không cầm binh khí, tư thế từng cá thể cũng có sự đa dạng. Có người ở tư thế nằm ngang bị người cầm binh khí giẫm lên thân. Có người lại ở tư thế như thể đang bị một người lớn hơn xoay theo phương ngang theo chiều ngược kim đồng hồ. Bên cạnh các thể đơn lẻ thì tại đây cũng ghi nhận các bức vẽ được mô tả theo cặp ở tư thế đối xứng.
Trong khi đó, cũng ở vị trí gần trung tâm của mái đá lại ghi nhận hình ảnh người đang ở tư thế giã gạo. Bên cạnh hình vẽ tả thực, tại đây cũng ghi nhận sự xuất hiện của minh văn chữ Hán được khắc vẽ trên vách đá. Kết quả phân tích hình ảnh cho thấy, thời điểm minh văn và bức vẽ được tạo ra là tương đồng nhau vì chúng không có sự chồng lấn của các nét vẽ cho thấy tính chất lớp lang khi màu sắc hoàn toàn giống nhau.
Dựa vào phong cách và loại hình của một số loại binh khí xuất hiện trong lịch sử Việt Nam và Trung Quốc, bước đầu có thể đoán định các bức vẽ ở đây có niên đại từ cuối thể kỷ IX tới đầu thế kỷ XI. Nếu xác định được niên đại tuyệt đối, dữ liệu này sẽ góp phần cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về bối cảnh, sự ra đời và ý nghĩa, vai trò bích họa này trong chiều dài của lịch sử.
Cần phải được bảo vệ
Với những giá trị văn hóa, lịch sử của các bức bích họa ở đầm Vân Long, nhóm nghiên cứu của TS Lê Hải Đăng, Viện Khảo cổ học kiến nghị tỉnh Ninh Bình cần sớm có biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt hơn các di tích khảo cổ học, danh thắng ở khu vực đầm Vân Long.
Đồng thời, khẩn trương triển khai các hoạt động nghiên cứu khảo cổ học như thăm dò, thám sát khai quật để xác định rõ niên đại, tính chất văn hóa nơi này. Khu vực di tích bích họa mái đá Cửa Chùa cần sớm có sự thống nhất chỉ đạo của cơ quan quản lý văn hóa, chính quyền và nhân dân địa phương.
Cùng với đó, bóc đi toàn bộ lớp đất bồi thêm ở chân vách đá, vị trí san nền từ nền lò vôi, nền nhà, trả lại mặt bằng nguyên trạng tự nhiên của di tích. Cũng có thể sẽ làm xuất lộ thêm những hình vẽ mới, hay những thông tin khoa học mới. Tiến hành một số hố thăm dò khảo cổ học ở chân vách đá nơi tập trung các hình vẽ bích họa, lập hàng rào ngăn cách tránh tác động trực tiếp lên vách mái đá, kể cả đổ nước để làm rõ các hình vẽ vì như vậy sẽ làm mai một các họa tiết.
Điều này không chỉ góp phần bảo vệ di tích mà còn góp phần thúc đẩy một lĩnh vực nghiên cứu mới, nghiên cứu bích họa tô màu trong các hang động, mái đá ở Việt Nam vốn rất khó phát hiện. Đây là một di tích đầu tiên của Việt Nam có những bằng chứng về bích họa tô màu, phong cách nghệ thuật giai đoạn sớm ở Đông Nam Á.
Theo TS Nguyễn Việt, Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, đây là hệ thống hình vẽ trên vách hang động, mái đá bằng thổ hoàng đầu tiên được phát hiện và nghiên cứu hệ thống trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam với hình vẽ khá phong phú. Nếu địa phương biết cách phát huy giá trị nổi bật toàn cầu thì Vân Long sẽ trở thành trọng điểm phát triển du lịch và hướng đến di sản thế giới.
Theo Anh Tú/baovanhoa.vn
Thư viện phim tư liệu
Bộ đếm lượt truy cập
Liên kết Website
Địa chỉ: Xã Tiên Điền - huyện Nghi Xuân - Tỉnh Hà Tĩnh.
ĐT: 02393 826 599 Đăng ký tham quan: 02393 825 133
Email: ditichnguyendu@gmail.com
Chịu trách nhiệm nội dung: Ban quản lý khu di tích Nguyễn Du
Nêu rõ nguồn nguyendu.org.vn khi đăng bài từ website này.